Humanitarysta, czyli zbrodniarz w garniturze. Dlaczego słowa Witkoffa to prawniczy skandal, a nie tylko dyplomatyczna wpadka

Wprowadzenie

Gdy Steve Witkoff — amerykański wysłannik specjalny do spraw Bliskiego Wschodu, a w ostatnich miesiącach coraz częściej "negocjator" także na kierunku rosyjskim — nazwał Władimira Putina „humanitarystą", świat polityki wstrzymał oddech. Nie z zachwytu. Senator Thom Tillis, republikanin z Karoliny Północnej, odpowiedział we wpisie na platformie X: „WTF, Steve? Sprawdź definicję słowa 'humanitarysta'". Dodał, że słowa te są „żenujące i oburzające", apelując, by Witkoff wrócił na Ukrainę i zapytał rodziny dzieci porwanych i zamordowanych przez Putina, czy zgadzają się z określeniem rosyjskiego dyktatora mianem humanitarysty.

To nie jest wyłącznie polityczna awantura. To wydarzenie o głębokim ciężarze prawnym. Użycie określenia „humanitarysta" wobec osoby objętej nakazem aresztowania Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze to nie kwestia gustu językowego — to problem z zakresu prawa międzynarodowego, prawa humanitarnego i odpowiedzialności za zbrodnie wojenne. A przede wszystkim: to test na granice cynizmu w dyplomacji. W państwie prawa słowa mają konsekwencje. W dyplomacji — też powinny.

Analiza prawna: kto jest humanitarystą w rozumieniu prawa międzynarodowego?

Zacznijmy od twardych przepisów. Prawo humanitarne, zwane też prawem konfliktów zbrojnych, uregulowane jest przede wszystkim w czterech konwencjach genewskich z 12 sierpnia 1949 r. oraz w Protokołach Dodatkowych z 1977 r. Ich fundamentalnym założeniem jest ochrona osób niebiorących udziału w działaniach wojennych: cywilów, jeńców wojennych, rannych, chorych, rozbitków. „Humanitarysta" w rozumieniu tych regulacji to człowiek, który tę ochronę wzmacnia — nie ten, który ją łamie.

IV Konwencja Genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny (art. 32 i nast.) ustanawia zakaz wykorzystywania cywilów jako zakładników, zakaz deportacji, przymusowych przesiedleń i brania zakładników. W praktyce rosyjskich działań w Ukrainie widzieliśmy masowe naruszenia tych norm: kradzież dzieci ukraińskich (skatalogowana w tzw. raporcie ICC jako zbrodnia wojenna), ataki na obiekty cywilne, torturowanie jeńców w obozach w Jełence, Kolonii Karnej w Oleniwce i w Mariupolu. Konwencja Genewska z 1949 r. definiuje te czyny jako „ciężkie naruszenia" (grave breaches) — a więc zbrodnie uniwersalnej jurysdykcji.

Kolejny poziom: Statut Rzymski Międzynarodowego Trybunału Karnego (17 lipca 1998 r.). Art. 8 statutu wymienia zbrodnie wojenne, w tym zabijanie, torturowanie, deportację, przymusowe przesiedlanie populacji, branie zakładników, ataki na cywilów. Na podstawie tegoż statutu MTK wydał 17 marca 2023 r. nakaz aresztowania Władimira Putina oraz Marii Lwowej-Biełowej, rzeczniczki do spraw praw dziecka, w związku z deportacją ukraińskich dzieci. To nie jest „zdanie odrębne" ani „kontrowersja doktrynalna" — to prawomocny akt organu sądowego o jurysdykcji międzynarodowej uznanej przez 124 państwa.

Kim zatem — w języku prawa — jest osoba, wobec której wydano nakaz aresztowania za zbrodnie wojenne? Z całą pewnością nie „humanitarystą". Jest podejrzanym o zbrodnie, objętym klauzulą obowiązku zatrzymania przez państwa-strony Statutu Rzymskiego (art. 89). Ba — nakaz MTK rodzi obowiązek współpracy sądowej państw-stron. Wzywanie do tego, by prezydent USA — państwa, które Statutu Rzymskiego nie ratyfikowało, ale które jest stroną konwencji genewskich i zwyczajowego prawa międzynarodowego — był traktowany jako „humanitarysta", jest w najlepszym razie demonstracją upadku standardów retorycznych, w najgorszym — formą legitymizacji zbrodni.

Zwróćmy uwagę na jeszcze jeden przepis — Deklarację o ochronie wszystkich osób przed wymuszonym zaginięciem (ONZ, 1992) oraz Międzynarodową Konwencję o ochronie wszystkich osób przed wymuszonym zaginięciem z 2006 r. Rosja jest tu stroną konwencji z 2006 r. Porwania ukraińskich dzieci i ich „rusyfikacja" w obozach w Krasnodarze, Woroneżu czy na Krymie to wymuszone zaginięcia w rozumieniu art. 2 konwencji. Nie „program humanitarny".

Wreszcie — Karta Narodów Zjednoczonych. Art. 2 ust. 4 zakazuje groźby użycia siły i jej użycia przeciwko integralności terytorialnej i niezależności politycznej każdego państwa. Agresja rosyjska z 24 lutego 2022 r. została uznana za akt agresji w rozumieniu rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr ES-11/1 z 2 marca 2022 r. To kolejny dowód prawny, że mowa o „humanitaryzmie" Putina jest po prostu fałszem w sensie prawnym.

Porównanie stanowisk: dyplomacja vs prawo międzynarodowe

Zwolennicy Witkoffa i szerzej — administracji Donalda Trumpa — argumentują, że w negocjacjach trzeba „trochę ciepła", bo zimna dyplomacja nie działa. To argument instrumentalny, nie prawny. W doktrynie prawa międzynarodowego funkcjonuje rozróżnienie między lex lata (prawem obowiązującym) a lex ferenda (prawem postulowanym). Słów „humanitarysta" wobec Putina nie da się obronić ani w lex lata, ani w lex ferenda. Można co najwyżej mówić o „rozmówcy, z którym trzeba negocjować", ale nie o „humanitarianiście".

Szkoła realistyczna w stosunkach międzynarodowych (Morgenthau, Waltz) powie: „Dyplomacja to nie katedra etyki". Szkoła liberalno-instytucjonalna (Keohane, Slaughter) odpowie: „Jeśli państwo łamie ius cogens — normy bezwzględnie obowiązujące — nie może oczekiwać, że jego przedstawiciel na arenie międzynarodowej będzie używał języka, który te normy podkopuje".

I tu pojawia się kluczowe dla prawnika rozróżnienie: ius cogens to normy, które nie podlegają derogacji. Zakaz zbrodni wojennych, zakaz ludobójstwa, zakaz tortur — to ius cogens. Nie można ich „wynegocjować" ani „przemilczeć" w zamian za zwolnienie obywatela. Nie ma umowy, która legalizowałaby zbrodnię.

Porównajmy też stanowisko samego MTK. Prokurator Karim Khan w 2023 r. wszczął śledztwo w sprawie deportacji dzieci. Równolegle działa niezależna komisja ONZ (Commission of Inquiry on Ukraine), która w raporcie z marca 2023 r. stwierdziła, że rosyjskie przesiedlenia dzieci stanowią zbrodnię wojenną. W 2024 r. raport ONZ wskazał na systematyczne tortury jeńców ukraińskich. To nie opinie publicystów — to ustalenia organów międzynarodowych.

Zestawmy to z wypowiedzią Witkoffa. Dyplomata USA dziękuje Putinowi za zwolnienie Stephena Hubbarda — obywatela amerykańskiego, skazanego przez Rosję za rzekomą walkę po stronie ukraińskiej. Zauważmy mechanizm: Hubbard został zatrzymany w Ukrainie przez siły rosyjskie, a następnie „osądzony" przez rosyjski sąd. To pokazuje, że rosyjskie „sądy" działają na terytorium okupowanym, stosując prawo państwa agresora wobec obywatela państwa trzeciego. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w sprawie Ukraina v. Rosja (2022) orzekł już w postanowieniu o środkach tymczasowych, że Rosja musi wstrzymać działania wojskowe. Wyrok merytoryczny w tej sprawie — oczekiwany — wzmocni argumentację o bezprawności rosyjskich „postępowań".

Aspekt praktyczny: co to oznacza dla zwykłego człowieka?

Po pierwsze, dla obywatela Ukrainy — sygnał, że jego cierpienie bywa w negocjacjach miotane jak kartą przetargową. To nie jest teoria. Rosja od lat stosuje „dyplomację zakładników" — wymienia więźniów na polityczne ustępstwa. Każde takie zwolnienie jest legalne tylko wtedy, gdy jest dobrowolne dla strony zwalnianej i nie narusza ius cogens. Problem w tym, że tego typu wymiany odbywają się poza jakąkolwiek kontrolą sądową. Mamy do czynienia z „prawem silniejszego" w czystej postaci.

Po drugie, dla polskiego przedsiębiorcy działającego na rynkach wschodnich — sygnał, że ryzyko polityczne na kierunku rosyjskim nie maleje. Firmy, które zostają w Rosji, muszą pamiętać o unijnych sankcjach (rozporządzenia Rady UE 833/2014 i późniejsze nowelizacje) oraz o amerykańskich sankcjach OFAC. Jeśli administracja USA zacznie używać języka legitymizującego Putina, presja na rozluźnienie sankcji wzrośnie — a to oznacza, że firmy muszą wybierać między rynkiem rosyjskim a rynkiem zachodnim. Wybór coraz mniej oczywisty.

Po trzecie, dla polskiego prawnika — sygnał, że argumentacja ius cogens wraca do głównego nurtu. W sporach o odszkodowania za zbrodnie wojenne (a takich spraw będzie coraz więcej, także przed sądami polskimi, gdzie toczy się wiele postępowań przeciwko osobom fizycznym za zbrodnie wojenne w Ukrainie) kluczowe będzie powoływanie się nie tylko na przepisy krajowe, ale na ius cogens i orzecznictwo MTK.

Opinia Libacjusza

Powiem to wprost, jako prawnik i publicysta, który nie boi się ostrych słów: nazywanie Putina „humanitarystą" to nie dyplomatyczna niezdarność. To publiczne zakwestionowanie dorobku prawa humanitarnego, które przez 75 lat budowaliśmy po to, by słowa „nigdy więcej" miały jakąkolwiek treść. Nie można jednocześnie oskarżać Rosji o zbrodnie wojenne i nazywać jej przywódcy humanitarystą. To sprzeczność logiczna i prawna. To sprzeczność moralna. I to sprzeczność, której żaden „realizm polityczny" nie usprawiedliwia.

Szanuję senatora Tillisa za jego reakcję. Nie dlatego, że jest republikaninem, ale dlatego, że powiedział głośno to, co powinno być oczywiste. „WTF, Steve?" — to w tym wypadku najkrótsza i najtrafniejsza analiza prawnicza, jaką słyszałem w ostatnich miesiącach. Bo prawo — nawet to najbardziej techniczne, jak Statut Rzymski czy konwencje genewskie — ma sens tylko wtedy, gdy ludzie, którzy je stanowią i stosują, mają odwagę nazywać rzeczy po imieniu. Zbrodniarza — zbrodniarzem. Humanitarystę — humanitarystą. A cynika — cynikiem.

Stoję na stanowisku, że Witkoff powinien albo przeprosić i sprostować, albo złożyć dymisję. Osoba, która ma reprezentować USA w negocjacjach z Rosją, powinna rozumieć, że jej słowa będą cytowane przez rosyjską propagandę. I że każde „dziękuję" Putinowi za zwolnienie Hubbarda — choć samo w sobie może być gestem humanitarnym wobec Hubbarda — jest w ustach amerykańskiego dyplomaty gestem legitymizacji zbrodniarza. To nie finezja. To elementarz.

Konkluzja

Sprawa Witkoffa pokazuje, jak cienka jest granica między dyplomacją a zdradą standardów prawnych. Prawo międzynarodowe nie ma egzekutora — ma tylko państwa, które je szanują lub nie. Każde słowo amerykańskiego wysłannika jest w tym układzie aktem politycznym i prawnym jednocześnie.

Prognoza: administracja Trumpa będzie kontynuować politykę „rozmów z Moskwą", ale wobec takiej reakcji — od senatora własnej partii — musi liczyć się z rosnącą presją. Czy wycofa się z retoryki? Nie jestem optymistą. Ale jedno wiem: w prawie i w dyplomacji nie ma czegoś takiego jak „niewinne słowo". Jest tylko odpowiedzialność za słowo — i konsekwencje, których nie da się odwrócić.

Prawnicy powinni o tym pamiętać. Dyplomaci — tym bardziej.

Źródła

[wiadomosci_wp] Senator USA o słowach Witkoffa: „Żenujące i oburzające": https://wiadomosci.wp.pl/senator-usa-o-slowach-witkoffa-zenujace-i-oburzajace-7342473977104416a
Konwencje genewskie z 12 sierpnia 1949 r. oraz Protokoły Dodatkowe z 1977 r.
Statut Rzymski Międzynarodowego Trybunału Karnego z 17 lipca 1998 r. (art. 8)
Nakaz aresztowania MTK wobec Władimira Putina i Marii Lwowej-Biełowej z 17 marca 2023 r.
Karta Narodów Zjednoczonych, art. 2 ust. 4
Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ ES-11/1 z 2 marca 2022 r.
Międzynarodowa Konwencja o ochronie wszystkich osób przed wymuszonym zaginięciem z 2006 r.
Raporty Commission of Inquiry on Ukraine (ONZ), 2023–2024

Powyższy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady prawnej.