Groził w sieci, a w domu miał siekiery i maczety. Czternastolatek, którego prawo karne nie dotknie, a państwo i tak złapie

Wprowadzenie

Policja z Garwolina zatrzymała 14-latka, który publikował w internecie niepokojące treści i wywołał tym alarm. W jego domu funkcjonariusze zabezpieczyli kilkadziesiąt przedmiotów: siekiery, maczety i noże. Sąd rodzinny zdecydował o umieszczeniu chłopca w młodzieżowym ośrodku wychowawczym. Tak wynika z relacji Wirtualnej Polski, która opiera się na komunikacie policji. Tyle wiemy z przekazu medialnego. Nie znamy dokładnej treści wpisów, więc nie wiem, czy były to konkretne groźby pod adresem osób, zapowiedź ataku na szkołę, czy mroczna twórczość internetowa. Każdy, kto dziś z pewnością pisze o „planowanym ataku", wychodzi poza to, co zostało ustalone.

Mimo to sprawa pokazuje coś ważnego. Mamy kilkadziesiąt ostrych narzędzi w domu dziecka i sygnał z sieci, którego policja nie mogła zignorować. Po zdarzeniach z ostatnich lat, w Polsce i za granicą, żaden funkcjonariusz nie powie „to tylko wpisy". Sieć stała się miejscem, w którym przemoc zapowiada się, zanim zostanie użyta. Państwo musi więc reagować szybko. Jednocześnie musi pamiętać, że ma do czynienia z dzieckiem, a nie z dorosłym sprawcą. W takich sprawach napięcie między bezpieczeństwem a ochroną małoletniego jest największe.

Analiza prawna

Zacznijmy od pytania, które ludzie zadają najczęściej: czy 14-latek może „pójść do więzienia"? Co do zasady nie. Kodeks karny w art. 10 § 1 ustala, że odpowiedzialność karną na zasadach ogólnych ponosi ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat. Wyjątek z art. 10 § 2 dotyczy 15-latków i najcięższych przestępstw, takich jak zabójstwo, zamach na Prezydenta, zgwałcenie czy rozbój. Czternastolatek w ogóle nie mieści się w tym wyjątku. Wobec niego stosuje się ustawę z 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Zastąpiła ona starą ustawę z 1982 r., która obowiązywała przez czterdzieści lat.

Ta ustawa opiera się na innej filozofii niż kodeks karny. Sąd rodzinny nie orzeka kary, tylko dobiera środki wychowawcze lub poprawcze. Ich celem nie jest odpłata, lecz zmiana postawy nieletniego i usunięcie przyczyn jego zachowania. Środki wychowawcze to m.in. upomnienie, nadzór odpowiedzialny rodziców, nadzór kuratora, a także umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym. Najsurowszy środek to umieszczenie w zakładzie poprawczym. Sąd nie ogranicza się do samego czynu. Bada osobowość nieletniego, jego środowisko, stopień demoralizacji i skuteczność dotychczasowych oddziaływań.

Do ustawy może wchodzić się dwiema drogami. Pierwsza to czyn karalny, czyli zachowanie, które u dorosłego byłoby przestępstwem. Druga to demoralizacja, czyli stan, w którym nieletni narusza zasady współżycia społecznego, np. sięga po środki odurzające, ucieka z domu albo zachowuje się agresywnie. Dlatego sąd rodzinny może zareagować nawet wtedy, gdy nie udowodnimy, że doszło do konkretnego przestępstwa.

Jakie czyny wchodzą w grę? Pierwszy to groźba karalna z art. 190 § 1 k.k.: kto grozi innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub szkodę osoby najbliższej, a groźba wzbudza uzasadnioną obawę jej spełnienia, podlega karze do 2 lat pozbawienia wolności. Przestępstwo jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego. Tu ważne zastrzeżenie: groźba musi być skierowana do konkretnej osoby lub osób. Ogólnikowa zapowiedź „wszystkich załatwię" z reguły nie spełnia znamion art. 190.

Drugi to fałszywy alarm z art. 224a k.k.. Kto wywołuje czynność mającą na celu zapobieżenie zagrożeniu życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w znacznych rozmiarach, zawiadamiając o fałszywym zagrożeniu, podlega karze od 6 miesięcy do 8 lat. Przepis powstał z myślą o fałszywych alarmach bombowych. Jeśli wpisy nastolatka wywołały działania służb, wchodzi on w grę.

Trzeci to przepisy dotyczące nawoływania i treści mogących ułatwić popełnienie przestępstwa. Chodzi o art. 255 k.k. (publiczne nawoływanie do popełnienia przestępstwa) i art. 255a k.k. (rozpowszechnianie treści mogących ułatwić popełnienie przestępstwa o charakterze terrorystycznym). Nie przesądzam, czy któryś z nich ma tu zastosowanie. Podkreślam tylko, że arsenał możliwych kwalifikacji zależy wyłącznie od treści wpisów, których nie znamy.

A same siekiery, maczety i noże? Nabycie i posiadanie takich przedmiotów w domu nie jest w Polsce przestępstwem. Ustawa o broni i amunicji obejmuje przede wszystkim broń palną, a zwykłe noże i narzędzia gospodarcze nie wymagają pozwolenia. Co więcej, wiele rodzin, zwłaszcza na wsi, ma w domu kilkadziesiąt narzędzi tego rodzaju, bo służą do rąbania drewna czy pracy w ogrodzie. Znaczenie dowodowe ma kontekst. Narzędzia, które leżą w szopie, są czym innym niż narzędzia zgromadzone w pokoju nastolatka, który publikuje groźby. Policja nie zabezpiecza ich więc jako „nielegalnych", lecz jako materiał dowodowy i środek zapobiegawczy.

Porównanie stanowisk

W debacie o takich sprawach widać dwa obozy.

Pierwszy to obóz zdecydowanej reakcji. Jego zdaniem sygnały z sieci trzeba traktować poważnie, a interwencja powinna być natychmiastowa, bo koszt pomyłki jest nieproporcjonalnie wysoki. Jeśli czternastolatek w istocie planował atak, to każdy dzień zwłoki mógł zakończyć się tragedią. Z tego punktu widzenia umieszczenie w ośrodku wychowawczym jest rozsądnym środkiem zabezpieczającym, który izoluje chłopca od ryzykownego środowiska i daje czas na pracę terapeutyczną.

Drugi to obóz ostrożności wobec etykietowania. Psychologowie i pedagodzy resocjalizacyjni od lat ostrzegają, że umieszczenie dziecka w ośrodku zamkniętym często wzmacnia problem. Nastolatek styka się z rówieśnikami o gorszych doświadczeniach, traci więzi rodzinne i szkolne, a stygmatyzacja utrudnia powrót. Z tej perspektywy lepszym rozwiązaniem są środki w środowisku otwartym: terapia, nadzór kuratora, praca z rodziną. Zwolennicy tego podejścia zwracają też uwagę, że internetowe „groźby" nastolatków bywają formą szukania uwagi, żartem, który wymknął się spod kontroli, albo objawem kryzysu psychicznego.

Doktryna prawa nieletnich w Polsce jest bliższa drugiemu stanowisku. Zasada dobra nieletniego jest wpisana w ustawę, a środki izolacyjne powinny być stosowane subsydiarnie. Praktyka sądów rodzinnych bywa jednak bardziej zachowawcza, zwłaszcza gdy na stole leży arsenał ostrych narzędzi i głośna sprawa medialna. Sąd nie może sobie pozwolić na błąd w obie strony: zbyt łagodny środek i zbyt surowy środek mają swoje ofiary.

Aspekt praktyczny

Co z tego wynika dla zwykłego obywatela? Po pierwsze, dla rodziców. Odpowiedzialność za dziecko nie kończy się na tym, że „nie zrobiło nic nielegalnego". Rodzic ma obowiązek sprawować pieczę nad małoletnim, a z mocy art. 427 k.c. odpowiada za szkodę wyrządzoną przez dziecko, jeśli nie dopełnił obowiązku nadzoru. Wpisy w sieci, zmiana zachowania, gromadzenie niebezpiecznych przedmiotów to sygnały, na które trzeba reagować rozmową i pomocą specjalistyczną, zanim zareaguje policja.

Po drugie, dla każdego, kto zobaczy w sieci niepokojące treści. Zgłoszenie takich wpisów policji nie jest donosem, tylko racjonalną reakcją. Policja ma narzędzia, by sprawdzić, czy za wpisem stoi realne zagrożenie. Im wcześniej dostanie sygnał, tym łatwiej zakończyć sprawę bez dramatu.

Po trzecie, dla samych nastolatków. „Żart" w sieci nie jest dla prawa żartem. Treści opublikowane w internecie zostawiają ślad, a policja potrafi ustalić autora szybko, jak pokazuje ta sprawa. Nastolatek, który publikuje groźby, naraża się na postępowanie przed sądem rodzinnym, a w skrajnym przypadku na izolację od domu.

Po czwarte, dla szkół i placówek. Procedury reagowania na sygnały zagrożenia powinny być znane i ćwiczone, a współpraca z policją i poradnią psychologiczno-pedagogiczną nie może być ostatnią deską ratunku.

Opinia Libacjusza

Powiem wprost: ta sprawa jest w mediach opisana jak thriller, a jest przede wszystkim historią o porażce systemu profilaktyki. Nagłówek o „szokującym arsenale" sprzedaje kliki, ale nie mówi nam najważniejszego: co działo się w tym domu, w szkole i w głowie chłopca, zanim policja zapukała do drzwi.

Cenię szybką reakcję garwolińskich policjantów. W takich sprawach lepiej się pomylić na plus. Ale nie dam się nabrać na narrację, że siekiery i maczety same w sobie są dowodem niebezpieczeństwa. Narzędzia nie są winne. Dowodem jest dopiero ich połączenie z treściami publikowanymi w sieci, a o tych wiemy za mało, żeby wydawać wyroki w komentarzach. Pod artykułem są już cztery komentarze. Założę się, że żaden z ich autorów nie widział akt.

Moja największa obawa jest inna. Umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym to środek poważny i trudno odwracalny. Jeżeli sąd zastosował go, opierając się na pełnej diagnozie psychologicznej i opinii o zagrożeniu, to dobrze. Jeżeli kierował się presją opinii publicznej, to niedobrze, bo dziecko zapłaci za nasz strach. Ośrodek ma pomóc, a nie być wygodnym miejscem, do którego odsuwamy problem. Pilnujmy, by po miesiącach nikt nie zapomniał o chłopcu i by jego powrót do społeczeństwa był przygotowany równie starannie jak zatrzymanie.

Konkluzja

Wnioski są trzy. Po pierwsze, 14-latek nie odpowiada na gruncie kodeksu karnego, lecz na podstawie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, a jej celem jest wychowanie, nie odpłata. Po drugie, samo posiadanie siekier, maczet i noży nie jest przestępstwem. O odpowiedzialności zadecydują treść wpisów i okoliczności, które na razie znamy tylko z doniesień medialnych. Po trzecie, takich spraw będzie przybywać, bo granica między komunikacją w sieci a realnym zagrożeniem jest coraz bardziej płynna.

Prognoza? Spodziewam się zaostrzenia procedur szkolnych i policyjnych wobec sygnałów z internetu oraz kolejnych dyskusji o odpowiedzialności rodziców. Żadna zmiana przepisów nie zastąpi natomiast tego, co najważniejsze: dorosłego, który zauważy problem wcześniej niż policja.

Źródła

• [wiadomosci_wp] Groził w sieci, policja weszła do domu. Szokujący arsenał 14-latka: https://wiadomosci.wp.pl/grozil-w-sieci-policja-weszla-do-domu-szokujacy-arsenal-14-latka-7338570012510656a
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (art. 10, 190, 224a, 255, 255a)
• Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (art. 427)
• Ustawa z dnia 21 maja 1999 r. o broni i amunicji

Powyższy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady prawnej.