Piąty, szósty, siódmy zespół specjalny – prokuratura na skróty czy prokuratura pod kontrolą?

Wprowadzenie

Waldemar Żurek najwyraźniej polubił instytucję specjalnego zespołu śledczego. Po Pegasusie i Funduszu Sprawiedliwości na horyzoncie pojawia się kolejna – tym razem dla sprawy Zondacrypto, głośnej afery wokół giełdy kryptowalut, która od miesięcy elektryzuje opinię publiczną i budzi pytania o skalę nieprawidłowości na rynku cyfrowych aktywów w Polsce. Informacja podana przez tvn24.pl, choć na razie ma status „rozważanej decyzji", wpisuje się w szerszy trend, który obserwujemy w Prokuraturze Krajowej od pewnego czasu: mnożenie się wyspecjalizowanych komórek śledczych, tworzonych ad hoc dla spraw uznanych za szczególnie doniosłe.

Dlaczego to ważne? Bo mechanizm specjalnych zespołów śledczych, choć formalnie umocowany w przepisach, w praktyce jest narzędziem o ogromnej sile rażenia – politycznej, proceduralnej i wizerunkowej. Decyzja o przekazaniu sprawy z rąk prokuratorów lokalnych (w tym wypadku śląskiego wydziału zamiejscowego) do zespołu warszawskiego to nie jest kwestia czysto techniczna. To sygnał, że sprawa nabiera rangi priorytetu państwowego, że ktoś na górze uznał, iż standardowa struktura prokuratury sobie nie radzi lub radzi sobie za wolno. A skoro tak, warto zapytać: czy rzeczywiście chodzi o usprawnienie śledztwa, czy raczej o przejęcie nad nim pełniejszej kontroli?

Analiza prawna

Podstawą prawną tworzenia specjalnych zespołów śledczych jest art. 8b ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. – Prawo o prokuraturze (Dz.U. z 2016 r. poz. 177 ze zm.). Przepis ten stanowi, że Prokurator Generalny może tworzyć zespoły śledcze do prowadzenia lub nadzorowania postępowań przygotowawczych w sprawach o szczególnej wadze, zawiłych pod względem faktycznym lub prawnym, w których zebrano obszerny materiał dowodowy. To dość szeroka i uznaniowa klauzula generalna – ustawodawca nie precyzuje twardych kryteriów liczbowych czy jakościowych, pozostawiając ocenę „szczególnej wagi" praktycznie w całości Prokuratorowi Generalnemu.

Warto podkreślić, że zespół taki może obejmować prokuratorów z różnych jednostek organizacyjnych prokuratury, a jego powołanie odbywa się w formie zarządzenia. Co istotne, art. 8b nie wymaga konsultacji z prokuratorem prowadzącym dotychczas sprawę ani zgody stron postępowania – decyzja jest suwerennym uprawnieniem organu nadrzędnego.

W kontekście sprawy Zondacrypto należy też spojrzeć na przepisy dotyczące współpracy międzyinstytucjonalnej. Artykuł 34 ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (Dz.U. z 2002 r. Nr 74, poz. 676 ze zm.) reguluje zasady współdziałania ABW z prokuraturą, w tym możliwość prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych na potrzeby postępowań karnych. Podobnie Krajowa Administracja Skarbowa działa na podstawie ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej, gdzie art. 118 i nast. regulują współpracę KAS z organami ścigania w sprawach o przestępstwa skarbowe i gospodarcze – a przecież sprawa kryptowalutowej giełdy to potencjalnie także pranie brudnych pieniędzy (art. 299 k.k.) i przestępstwa skarbowe.

Zauważmy istotny niuans: zgodnie z komunikatem, ewentualny zespół miałby ściślej współpracować z Centralnym Biurem Zwalczania Cyberprzestępczości – jednostką powołaną na mocy ustawy z dnia 9 maja 2018 r. o Centralnym Biurze Zwalczania Cyberprzestępczości. CBZC ma swoją specyfikę operacyjną i to właśnie geograficzna bliskość (Warszawa) ma – jak sugerują media – ułatwić bieżącą wymianę informacji. Brzmi logicznie, ale rodzi pytanie: czy struktura terytorialna prokuratury faktycznie stanowi przeszkodę nie do pokonania, czy raczej mamy do czynienia z uzasadnieniem post factum decyzji, która i tak zostanie podjęta z powodów politycznych?

Porównanie stanowisk

W doktrynie prawa karnego procesowego funkcjonują dwa przeciwstawne poglądy na temat zespołów specjalnych. Zwolennicy tego rozwiązania – a do tego grona należą m.in. przedstawiciele środowisk związanych z reformą prokuratury po 2023 roku – podkreślają, że koncentracja kompetentnych kadr w jednym miejscu pozwala uniknąć rozproszenia śledztwa, przyspiesza wymianę informacji operacyjnych i eliminuje ryzyko „przypadkowego" prowadzącego, niekoniecznie dysponującego odpowiednim doświadczeniem w sprawach o złożonej materii finansowej czy cyfrowej.

Krytycy – a wśród nich liczni praktycy z korpusu prokuratorskiego, w tym środowiska Lex Super Omnia – zwracają uwagę na ryzyko instrumentalizacji tego mechanizmu. Skoro Prokurator Generalny jest jednocześnie Ministrem Sprawiedliwości (art. 1 § 2 Prawa o prokuraturze), a więc funkcjonariuszem politycznym, to decyzja o przejęciu konkretnej sprawy przez zespół specjalny może być odbierana jako narzędzie nadzoru politycznego nad śledztwem o potencjalnie wysokiej wrażliwości medialnej. Precedens Pegasusa pokazuje zresztą, że takie zespoły bywają tworzone w sprawach o silnym ładunku politycznym – co nie jest zarzutem samym w sobie, ale rodzi uzasadnione pytania o transparentność kryteriów wyboru spraw.

Aspekt praktyczny

Dla przeciętnego pokrzywdzonego klienta giełdy Zondacrypto – a mówimy tu potencjalnie o tysiącach osób, które powierzyły środki platformie – kwestia strukturalna prokuratury może wydawać się abstrakcyjna. W praktyce jednak ma ona kolosalne znaczenie. Przeniesienie sprawy do Warszawy i objęcie jej zespołem specjalnym oznacza zazwyczaj: większe zasoby kadrowe, szybszy dostęp do ekspertyz biegłych z zakresu informatyki śledczej i analizy blockchain, ale też – co bywa pomijane – dłuższy czas na „rozpędzenie się" nowego zespołu, konieczność ponownego zapoznania się z aktami przez prokuratorów przejmujących sprawę oraz ryzyko przejściowego chaosu proceduralnego.

Dla przedsiębiorców działających w branży kryptowalutowej to sygnał ostrzegawczy: państwo traktuje ten sektor coraz poważniej, co oznacza wzmożone zainteresowanie organów ścigania, szersze wykorzystanie instrumentów z ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (Dz.U. z 2018 r. poz. 723 ze zm.) i realne ryzyko, że kolejne podmioty z tej branży mogą stać się przedmiotem podobnych postępowań.

Opinia Libacjusza

Powiem szczerze – mam mieszane uczucia. Z jednej strony rozumiem racjonalne argumenty za centralizacją: sprawy dotyczące kryptowalut wymagają wiedzy specjalistycznej, której nie każdy prokurator rejonowy czy nawet okręgowy posiada. Z drugiej strony – jako obserwator polskiego wymiaru sprawiedliwości od dawna – widzę w tej praktyce niebezpieczny wzorzec: zamiast systemowo wzmacniać kompetencje całej prokuratury (szkolenia, specjalizacje, informatyzacja), tworzymy kolejne elitarne enklawy, które funkcjonują obok, a czasem ponad, zwykłą strukturą organizacyjną. To rodzi pytanie o spójność systemu i o to, czy za pięć lat nie będziemy mieli dziesięciu zespołów specjalnych, z których każdy zajmuje się „najważniejszą sprawą roku", podczas gdy reszta prokuratury dusi się pod zaległościami.

Nie neguję dobrej woli ministra Żurka. Ale mechanizm z art. 8b, mimo że legalny, jest z natury uznaniowy i nieprzejrzysty. Brak jasnych, publicznie znanych kryteriów kwalifikacji spraw do zespołów specjalnych to problem systemowy, niezależnie od tego, kto akurat urzęduje w Ministerstwie Sprawiedliwości.

Konkluzja

Sprawa Zondacrypto może faktycznie zyskać na przekazaniu do zespołu specjalnego – jeśli chodzi wyłącznie o efektywność śledztwa. Ale precedens ten powinien skłonić ustawodawcę do refleksji: czy nie czas doprecyzować kryteriów tworzenia takich zespołów w ustawie, zamiast pozostawiać je swobodnemu uznaniu jednoosobowego organu, który – przypomnijmy – jest jednocześnie politykiem. Dopóki tego nie zrobimy, każda taka decyzja, nawet merytorycznie uzasadniona, będzie budzić wątpliwości co do rzeczywistych motywów.

Źródła

[wiadomosci_wp] Kolejny speczespół w prokuraturze? Media: Żurek rozważa decyzję: https://wiadomosci.wp.pl/kolejny-speczespol-w-prokuraturze-media-zurek-rozwaza-decyzje-7326154144200800a
Ustawa z dnia 28 stycznia 2016 r. – Prawo o prokuraturze (Dz.U. z 2016 r. poz. 177 ze zm.)
Ustawa z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu (Dz.U. z 2002 r. Nr 74, poz. 676 ze zm.)
Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2016 r. poz. 1947 ze zm.)
Ustawa z dnia 9 maja 2018 r. o Centralnym Biurze Zwalczania Cyberprzestępczości (Dz.U. z 2018 r. poz. 1580 ze zm.)
Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (Dz.U. z 2018 r. poz. 723 ze zm.)
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553 ze zm.), art. 299

Powyższy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady prawnej.