Mikrofon nie jest tarczą. Republika znów płaci za pytania, które nie były pytaniami

Wprowadzenie

Jest coś głęboko symptomatycznego w tym, że co kilka miesięcy media donoszą o kolejnym wyroku przeciwko dziennikarzowi związanemu z TV Republika. Tym razem bohaterem, a raczej antybohaterem, jest Michał Jelonek, którego Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia uznał winnym zniesławienia Anny Adamiak, rzeczniczki prokuratora generalnego. Sprawa wydaje się z pozoru błaha – chodzi o pytanie zadane na konferencji prasowej premiera Donalda Tuska w styczniu 2024 roku. Ale to właśnie w takich "błahych" sprawach kryje się sedno fundamentalnego sporu o granice wolności słowa dziennikarskiego w Polsce.

Dlaczego to ważne? Bo żyjemy w czasach, gdy linia między dziennikarstwem śledczym a propagandą, między krytyką a pomówieniem, jest coraz częściej zamazywana – nie tylko przez media jawnie zaangażowane politycznie, ale przez cały ekosystem medialny, który nauczył się, że kontrowersja sprzedaje się lepiej niż rzetelność. Wyrok wobec Jelonka to kolejny sygnał, że polskie sądy – wbrew stereotypom o ich powolności i nieskuteczności – zaczynają wyznaczać czerwone linie. Pytanie tylko, czy robią to konsekwentnie i czy rozumieją specyfikę medium, jakim jest dziś dziennikarstwo konfrontacyjne.

Analiza prawna

Podstawą prawną skazania Michała Jelonka jest niewątpliwie art. 212 Kodeksu karnego, który penalizuje pomówienie – czyli zniesławienie osoby fizycznej, instytucji lub grupy osób poprzez zarzucenie postępowania lub właściwości mogących poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu czy rodzaju działalności. Paragraf 1 tego artykułu przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku, natomiast § 2 – dotyczący zniesławienia za pomocą środków masowego komunikowania – zaostrza odpowiedzialność, umożliwiając wymierzenie kary pozbawienia wolności do dwóch lat.

W tym kontekście fakt, że Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia wymierzył Jelonkowi "jedynie" grzywnę w wysokości 120 stawek dziennych po 30 złotych (co daje łącznie 3600 złotych), można odczytywać dwojako. Z jednej strony to relatywnie łagodna kara – sąd nie sięgnął po pozbawienie wolności, nawet w formie warunkowo zawieszonej. Z drugiej strony – warto pamiętać, że postępowanie zostało wszczęte w trybie prywatnoskargowym, co oznacza, iż to sama pokrzywdzona, Anna Adamiak, musiała złożyć akt oskarżenia (co uczyniła w marcu 2024 roku) i samodzielnie dowodzić swoich racji przed sądem, korzystając z pomocy pełnomocnika, mecenasa Michała Zacharskiego.

Kluczowy w tej sprawie jest również art. 213 k.k., który wprowadza kontratyp – czyli okoliczność wyłączającą bezprawność czynu. Zgodnie z § 2 tego przepisu, nie popełnia przestępstwa z art. 212 § 1 lub 2 ten, kto publicznie podnosi lub rozgłasza zarzut prawdziwy i służący obronie społecznie uzasadnionego interesu, jeśli dotyczy on postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną. To właśnie na tym przepisie zwykle opiera się linia obrony dziennikarzy oskarżonych o zniesławienie – argumentacja, że wypowiedź, nawet ostra i krytyczna, mieściła się w granicach dozwolonej krytyki osoby publicznej i służyła interesowi społecznemu.

Sąd, skazując Jelonka, musiał więc dojść do wniosku, że albo zarzut nie był prawdziwy, albo nie służył obronie społecznie uzasadnionego interesu, albo – co równie prawdopodobne – forma wypowiedzi przekroczyła granice rzeczowej krytyki i przybrała charakter osobistego ataku czy insynuacji niemającej oparcia w faktach. Warto też przywołać orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w szczególności sprawę Lingens przeciwko Austrii (1986), w której Trybunał podkreślił, że granice dopuszczalnej krytyki wobec polityków i osób publicznych są szersze niż wobec osób prywatnych – ale nie są nieograniczone. Rzeczniczka prokuratora generalnego, choć pełni funkcję publiczną, nie jest politykiem sensu stricto, co może wpływać na ocenę zakresu dopuszczalnej krytyki.

Nie bez znaczenia jest fakt, że sąd zdecydował także o podaniu wyroku do publicznej wiadomości – środek karny przewidziany w art. 215 k.k., stosowany zwykle wtedy, gdy sąd uznaje, że sama grzywna nie wystarczy do naprawienia szkody wyrządzonej dobremu imieniu pokrzywdzonego.

Porównanie stanowisk

W debacie publicznej ścierają się dwa narracyjne bieguny. Środowiska związane z TV Republika i szerzej – z prawicowym dziennikarstwem konfrontacyjnym – od lat twierdzą, że polskie sądy, zwłaszcza w Warszawie, są upolitycznione i orzekają na niekorzyść dziennikarzy krytycznych wobec obecnej władzy. To narracja o "sądach kasty" ścigających niewygodnych dziennikarzy.

Z drugiej strony środowiska prawnicze i medioznawcze wskazują, że art. 212 k.k. istnieje właśnie po to, by chronić jednostki – także funkcjonariuszy publicznych – przed bezpodstawnymi, krzywdzącymi zarzutami formułowanymi pod płaszczykiem "dziennikarskiego pytania". Zwracają uwagę, że forma "pytania" zadanego na konferencji prasowej nie zwalnia z odpowiedzialności, jeśli w istocie jest to zawoalowane oskarżenie pozbawione podstaw faktycznych – co ETPCz wielokrotnie podkreślał, rozróżniając między faktami (podlegającymi weryfikacji) a opiniami (chronionymi szerzej).

Aspekt praktyczny

Dla przeciętnego obywatela i dla samych dziennikarzy płynie z tego jasny sygnał: forma pytania nie jest immunitetem. Jeśli dziennikarz w pytaniu zawiera twierdzenie faktograficzne, które okazuje się nieprawdziwe lub niepoparte dowodami, może odpowiadać tak samo, jakby wygłosił je wprost w reportażu. To istotne, bo technika "zadawania pytań" jako sposobu na przemycenie tezy jest w polskim dziennikarstwie (nie tylko prawicowym) powszechna.

Opinia Libacjusza

I tu dochodzimy do sedna mojej frustracji zawodowej. Bo o ile sam wyrok wydaje mi się merytorycznie uzasadniony – trudno bronić dziennikarza, który pod płaszczykiem pytania formułuje niepoparty faktami zarzut wobec konkretnej osoby – o tyle cały ten spektakl pokazuje coś znacznie bardziej niepokojącego: fundamentalną niespójność polskiego wymiaru sprawiedliwości w sprawach medialnych.

Polskie sądy to w dużej mierze loteria. Nie mam tu na myśli wyłącznie spraw gospodarczych, choć akurat tam widać to najdobitniej – sędziowie orzekający w skomplikowanych sporach handlowych czy korporacyjnych często nie rozumieją mechanizmów rynkowych, modeli biznesowych, specyfiki transakcji finansowych. Efekt? Wyroki bywają nieprzewidywalne, oderwane od realiów gospodarczych, a przedsiębiorcy zamiast liczyć na przewidywalność prawa, muszą liczyć na "szczęście" w przydziale składu orzekającego. To samo dotyczy zresztą spraw medialnych – różne sądy w podobnych stanach faktycznych wydają skrajnie odmienne wyroki, bo brakuje spójnej linii orzeczniczej i specjalizacji sędziowskiej.

Dlatego od dawna postuluję – i ta sprawa jest kolejnym dowodem – że potrzebujemy w Polsce prawdziwej specjalizacji sądownictwa. Nie tylko wydziałów gospodarczych na papierze, ale sędziów faktycznie przeszkolonych w rozumieniu mechanizmów rynkowych, a w sprawach medialnych – sędziów rozumiejących specyfikę pracy dziennikarskiej, granice wolności słowa i orzecznictwo strasburskie na wylot. Bez tego będziemy mieli dalej sytuację, w której wyrok zależy bardziej od tego, kto trafi na wokandę, niż od jednolitej wykładni prawa.

Konkluzja

Wyrok wobec Michała Jelonka jest nieprawomocny i z pewnością trafi do sądu odwoławczego. Niezależnie od finalnego rozstrzygnięcia, sprawa ta powinna być przestrogą dla całego środowiska dziennikarskiego: forma pytania nie chroni przed odpowiedzialnością za zniesławienie, jeśli treść przekazu nosi znamiona bezpodstawnego pomówienia. Jednocześnie to kolejny argument za pilną reformą systemu sądownictwa w kierunku większej specjalizacji – bo dopóki sędziowie będą orzekać "po omacku" w sprawach wymagających specjalistycznej wiedzy, dopóty polskie sądy pozostaną nieprzewidywalną loterią, niezależnie czy mówimy o sporze medialnym, czy gospodarczym.

Źródła

• [wiadomosci_wp] TV Republika znów przegrywa w sądzie. Redaktor winien zniesławienia: https://wiadomosci.wp.pl/tv-republika-znow-przegrywa-w-sadzie-redaktor-winien-znieslawienia-7328688749590688a

Powyższy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny — nie stanowi porady prawnej.